Home » Nieuws » “Door hen te fotograferen ben ik anders naar de missie gaan kijken” 25 oktober 2017

Op 25 oktober opent in Amsterdam een expositie met het werk van de beste studenten die dit jaar de Fotovakschool hebben afgerond. Tussen de 53 namen prijkt die van veteraan Tom Berendsen uit Arnhem. In 1992 nam hij deel aan de missie van UNPROFOR in Bosnië. Die ervaring bracht hem 25 jaar later op het idee om Bosniërs die destijds naar Nederland zijn gevlucht te portretteren. Vier van die portretten zijn op de expositie te zien.

Toen Tom Berendsen (51) van de Havo kwam leek hij voorbestemd voor een loopbaan in het leger.

Na m’n militaire dienstplicht ben ik naar de Koninklijke Militaire School in Weert gegaan. Toen ik van school kwam werd ik geplaatst bij de 111 Gemengd zwaar transportcompagnie in Grave. Dat was in 1992 en in datzelfde jaar werd ik uitgezonden naar Bosnië.

Fotovakschool

De ervaringen die hij tijdens de missie opdeed deden hem besluiten de dienst te verlaten. ‘Je kwam midden in een oorlog terecht en je kon of mocht niets doen. Ik voelde me een schietschijf. Toen de missie erop zat dacht ik: dat nooit meer en heb ik een verzoek ingediend om uit het leger te mogen.’ Voor Berendsen was dat bepaald geen kleine stap. “Ik had heel bewust gekozen voor een loopbaan bij Defensie, op m’n 26ste moest ik al naar iets anders uitzien. Dat was niet zo makkelijk, eerst was ik iemand van ‘twaalf ambachten, dertien ongelukken’, later vond ik m’n draai in de ICT en daar werk ik nog steeds. Ik ben al zestien jaar hoofd ICT op een middelbare school in Ede.” Sinds kort combineert Berendsen deze functie met zijn werk als fotograaf. “Fotografie had altijd wel mijn belangstelling, maar een paar jaar terug heb ik het professioneel opgepakt en ben ik naar de fotovakschool gegaan.”

Kort lontje

Na terugkeer uit Bosnië kwam Berendsen er al snel achter dat ‘je de mens wel uit de missie kunt halen, maar de missie niet uit de mens’. “Ik heb dingen gezien in Bosnië die me jarenlang hebben achtervolgd. Ik kwam er niet los van. Ik sliep slecht en had een kort lontje. Op een gegeven moment zei mijn vrouw: “zo gaat het niet langer, je moet hulp zoeken”. Toen ben ik naar de huisarts gegaan en dat leidde tot de diagnose dat ik aan PTSS leed.” Langzaam maar zeker namen de klachten wat af, maar de ervaringen in Bosnië lieten Berendsen nooit helemaal los. Toen hij bijna 25 jaar later een onderwerp zocht voor zijn examenopdracht aan de fotovakschool gingen zijn gedachten dan ook al snel naar Bosnië uit.

Vluchtelingen

“Ik kwam op het idee om gevluchte Bosniërs te portretteren. Ik ben op zoek gegaan naar Bosniërs die in de periode dat ik daar was naar Nederland zijn gevlucht en hier een bestaan hebben opgebouwd, die wilde ik op de foto zetten.” Niet alleen zijn eigen ervaringen speelden daarbij een rol, ook de discussie in de media over het vluchtelingenbeleid was een drijfveer. “Iedereen heeft een mening over vluchtelingen, en vaak is die niet positief. Daar stoor ik me aan. Met die serie wilde ik laten zien dat vluchtelingen zich prima een plek weten te verwerven in de samenleving.”

Gesprekken

In totaal heeft Berendsen tien Bosniërs voor zijn camera gehad. Hij schiet nooit zomaar een portret, maar gaat eerst het gesprek aan. Dat is inherent onderdeel van zijn manier van werken. “Iemand die op de foto gaat moet zich prettig voelen, daarom praten we eerst over wederzijdse verwachtingen. Dat geeft het beste resultaat.” De gesprekken met de te portretteren Bosniërs gingen echter heel wat verder.

Met hen heb ik heel uitvoerig gesproken. Het feit dat ik in Bosnië ben geweest schept een band en ik was natuurlijk heel nieuwsgierig naar hun verhalen. Ieder gesprek duurde wel anderhalf uur.

Portrettenreeks

De gesprekken legden niet alleen de basis voor een indrukwekkende portrettenreeks, ze zorgden er ook voor dat Berendsen eindelijk in het reine kwam met de missie die 25 jaar geleden het einde van zijn loopbaan bij Defensie inluidde. “Opeens hoorde ik van Bosniërs zelf dat onze aanwezigheid toen juist erg werd gewaardeerd. Ik had altijd het gevoel dat de missie volkomen zinloos was, maar zij vertelden dat ons werk voor hun heel belangrijk was. Dat klinkt misschien raar, maar dat had ik nooit eerder gehoord. Door hen te fotograferen ben ik anders naar de missie gaan kijken.” Voor Berendsen was het een eyeopener die zijn uitwerking niet miste.

Omdat ik me alsnog met de missie kon verzoenen namen de klachten af. Ik slaap beter en ben minder prikkelbaar.

Rino Zejnilovic. Geboren: 22-04-1964 – Geboorteplaats: Banja Luka – In Nederland sinds: 25 mei 1992 – Beroep: Stedenbouwkundig AutoCAD tekenaar.

Trots

Dat de gesprekken ook een stevige impact hadden op de Bosniërs is aan de portretten te zien. Ze stralen trots en zelfvertrouwen uit. “Een van de geportretteerden herkende zichzelf nog nauwelijks”, vertelt Berendsen.

Zo had hij zichzelf nog nooit gezien, zei hij. Kennelijk kwam er door die gesprekken een emotie naar boven die op de foto is terug te zien. Mijn manier van werken heeft dus goed uitgepakt. Ik beschouw deze portretten dan ook als mijn beste werk tot nu toe.

Nieuw project

De portrettenserie heeft Berendsen veel gebracht. Het heeft zijn beste werk als fotograaf opgeleverd, de foto’s zijn te zien op een expositie en eindelijk heeft hij vrede met zijn deelname aan de missie. Toch heeft hij het gevoel dat hij er nog niet alles heeft uitgehaald. “Ik ben met een nieuw project bezig”, vertelt hij. “Binnenkort wil ik naar Bosnië om een soortgelijke serie te maken, maar dan van Bosniërs die daar zijn gebleven.” Dat betekent dat hij voor het eerst teruggaat naar het land dat zo’n stempel op zijn leven heeft gedrukt. Dat is niet zonder risico, erkent hij.

Maar ik ben niet bang dat de klachten terugkomen, ik heb de missie nu een plek kunnen geven.

Van 25 oktober tot en met 4 november is een aantal portretten uit de serie ‘Bosniërs’ door Tom Berendsen te zien op de Graduation Show 2017 in de Fotovakschool, Nieuwe Spiegelstraat 10, Amsterdam.

Meer informatie over zijn werk als fotograaf is te vinden op www.tomberendsen.nl