In Voorman in Verzet en Boei is vooral deel 2 uit historisch oogpunt boeiend. Het bevestigt opnieuw dat er op Java na de capitulatie op 8 maart 1942 verzet is gepleegd tegen de Japanse overheersers. Kleine militaire groepen opereerden buiten de kampen bijvoorbeeld in Soerabaja. Het smeden van onderlinge contacten tussen de groepen op Java en andere eilanden was levensgevaarlijk en vreselijk moeilijk. "Niemand had ervaring met dit werk en weinigen vermoedden met welke immense achterdocht de bezetter alle vormen van contact en samenwerking beloerde en in die kringen trachtte te penetreren."

Grote tegenstander was de PID, de voormalige Politieke Inlichtingen Dienst. Deze dienst was door de fanatieke Japanse kapitein Orishiawa omgebogen in een slagvaardige organisatie van 160 man, die onder de inheemse bevolking talrijke spionnen en verklikkers had gemobiliseerd. De slogan ‘Azië voor de Aziaten’ had het effect dat het Indisch verzet vrijwel niet op steun van de inheemse bevolking kon rekenen. Steun kon alleen gevonden worden bij inheemse ex-militairen en ambtenaren, enige politieke en religieuze groepen en de ongekend fel anti-Japanse Chinezen. De Japanners straften wreed. Blanken en Ambonezen van het KNIL zijn in bamboe varkensmanden levend in zee gegooid. Nagenoeg alle deelnemers aan het Indisch verzet zijn verraden en omgebracht. De leiders werden onthoofd. Het was van meet af aan een verloren strijd, die zich kenmerkte door veel individuele moed.

Was dit verzet deze offers waard? Niet als men zijn oordeel beperkt tot de militaire resultaten, zegt Hans Lieker, die de marineman Jacques Leedekerken hielp bij het optekenen van zijn onthutsend verslag van dit verzet en zijn verblijf in de boei (gevangenis). Maar wie het beschouwt vanuit de sterke wil van de verzetsmensen om waardig te overleven en vanuit hun zorg voor medegevangenen, zal zijn oordeel matigen, vooral als je leest hoe in de boei met sluwheid en bluf nog veel levens konden worden gered. (DS)